جشن فعالان میراث فرهنگی به بهانه ثبت جهانی یلدا

0 27

ثبت جهانی یلدا در فهرست میراث ناملموس سازمان یونسکو

شب یلدا و برگزاری چشن یلدا یکی از رسم‌های کهن ایرانی است. شب جشنی که با طی‌شدن طولانی‌ترین شب سال از غروب آفتاب ۳۰ آذر آخرین روز فصل پاییز شروع می‌شود و در طلوع آفتاب یکم دی؛ اولین روز زمستان به پایان می‌رسد. آیین یلدا در تاریخ ۹ آذر ۱۴۰۱ در فهرست میراث ناملموس سازمان یونسکو به ثبت جهانی رسید، به همین مناسبت فعالان حوزه میراث فرهنگی همدان عصر روز ۳۰ آذر گردهم آمدند تا این آیین را (شب یلدا) همچون نیاکانشان جشن بگیرند. آنان این جشن را در باغ تالار گیلاس واقع در جاده چشین با حضور ده ها نفر علاقمندان و فعالان فرهنگی شهر برگزار کردند.

در ابتدای مراسم «یلدا خاکباز» مجری این گردهمایی با تبریک شب یلدا و خوش آمدگویی برنامه را آغاز کرد برنامه را به «مصطفی بختیاری» عضو انجمن شاهنامه‌خوانی چکاد سپرد تا چند بیتی را از شاهنامه فردوسی بخواند. پس از پایان شاهنامه‌خوانی «کاظم مرادی» نوازنده تار و خواننده، «شادی فریدونی» نوازنده دف، «خسرو خانیان» نوازنده ویلون و «احسان میرزایی» نوازنده تنبک به صورت هم‌نوازی چند قطعه‌ای را برای مهمانان اجرا کردند. در ادامه برنامه «محمد افشار» دبیر انجمن شاهنامه‌خوانی چکاد، «ندا فتحی» و «عباس رنجبران» به مناسبت شب یلدا، چند غزل از حافظ را برای حاضران خواندند.

شب یلدا1401، عباس رنجبران

ثبت جهانی یلدا، یکی از مهم‌ ترین رویداد های ۱۴۰۱

در ادامه مراسم شب یلدا، مجری از «حسین زندی» سردبیر هفته‌نامه همدان‌نامه دعوت کرد تا درباره یلدا صحبت کند. زندی پس از شادباش جشن یلدا و ثبت جهانی یلدا گفت: چند سالی است که بخشی در سازمان جهانی یونسکو با موضوع میراث معنوی تعریف شده، که برای حفاظت از میراث معنوی یا میراث ناملموس در خاطره ملت‌های مختلف فعالیت می‌کند. میراث معنوی شامل سنت‌های شفاهی مانند زبان، هنرهای نمایشی؛ از جمله تئاتر، انواع نمایش و موسیقی یا آیین‌ها و جشن‌های بومی محلی و سنت‌های دیگر، آداب و رسوم، دانش و تجارب اجتماعی در رابطه با هنرهای دستی و سنتی و طبیعی است.

اهمیت میراث معنوی و شب یلدا

میراث فرهنگی ناملموس یکی از مهم‌ترین سرمایه‌ها و پدیده‌های بشری به شمار می‌رود. بر اساس کنوانسیون سال ۲۰۰۳ که با هدف پاسداری از میراث فرهنگی معنوی شکل گرفت، میراث معنوی یا میراث زنده، انگیزه اصلی تنوع فرهنگی بر شمرده شده و حفظ آن برای نوآوری مهم برشمرده شده است.

او در ادامه با اشاره به ویژگی‌های میراث معنوی گفت:  این میراث از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود و جوامع بر اساس طبیعت، محیط و پیشینه این میراث را احیا می‌کنند و به شکل‌گیری و حفظ هویت و تداوم اجتماعات کمک می‌کند. میراث ناملموس ارزش تنوع فرهنگی و رشد و نوآوری جامعه و انسان را ارتقا می‌دهد و با اسناد حقوق بشر و با احترام متقابل در جوامع مختلف سازگار است.

میراث معنوی در عین سنتی بودن پویا و زنده است

میراث معنوی در عین سنتی بودن پویا و زنده است و مدام در حال بازسازی و نو شدن است و در طول قرون گذشته به صورت شفاهی نسل به نسل منتقل شده است، میراث معنوی سرچشمه هویت فرهنگی مردمان است. بنابراین چه برای ملت‌ها و اقوام و چه برای سازمان جهانی یونسکو بسیار مهم است که این میراث حفظ شود.

چند سالی است در کنار میراث فرهنگی ملموس یعنی بناها و آثار تاریخی مانند کاخ گلستان، چغازنبیل، منطقه اورامانات آثار ناملموسی هم به ثبت رسیده است. از جمله: ردیف موسیقی ایرانی که بیش از ۲۵۰ واحد آهنگین را به نام گوشه در خود جای داده در سال ۲٠٠۹ ثبت جهانی شده، یا نوروز که به صورت مشترک با کشورهای ایران، آذربایجان، هند، پاکستان، ازبکستان، قرقیزستان و ترکیه در سال ۲۰۰۹ ثبت شده است.

مواردی که ثبت جهانی شده اند

همچنین مهارت سنتی قالی‌بافی در کاشان، تعزیه، موسیقی بخشی‌های خراسان، نقالی و داستان‌سرایی نمایشی در ایران، هنر ساختن و نواختن کمانچه، آیین‌های پهلوانی یا زورخانه‌ای، مهارت ساخت و نواختن دوتار، دانش ساخت لنج، فرهنگ پخت و تقسیم نان لواش، قالی‌شویان، مهارت‌های سنتی قالی‌بافی در فارس، چوگان، نگارگری ایرانی، آیین زیارت کلیسای تادئوس و برنامه ملی پاسداری از هنر خوشنویسی، به نام ایران و یا مشترک با کشورهای دیگر در یونسکو ثبت شده است.

وی افزود: در اینجا باید به موضوعی اشاره کنم که گاهی ثبت آثار ناملموس در بین کشورهای هم‌مرز و هم‌فرهنگ موجب مناقشه می‌شود، در حالیکه اگر آثاری مانند نوروز، شب یلدا که گستره برگزاری آن بسیار زیاد است به صورت مشترک ثبت جهانی شود، فرصت خوبی برای استفاده از این سرمایه‌ها و عناصر فرهنگی به ملت ایران می‌دهد.

بدین معنی که هرچه تعداد برگزارکنندگان نوروز و یلدا، سده و مهرگان بیشتر باشد یا هرچه تعداد استفاده کنندگان از ردیف موسیقی ایرانی بیشتر باشد، افراد بیشتری جذب فرهنگ ایرانی خواهند شد و تحت تاثیر فرهنگ قرار خواهند گرفت و این یک فرصت است.

حسین زندی با اشاره به ظرفیت‌های ایران در زمینه میراث معنوی گفت: در ایران آثار زیادی داریم که قابلیت ثبت جهانی دارد، مثل آیین قالیشویان مشهد اردهال کاشان، آیین چمر از آیین‌های سوگ که در بین مردمان کرمانشاه، کردستان و لرستان متداول است، آیین زار در جنوب از جمله بوشهر، هرمزگان و خوزستان، آیین‌های عید قربان، نخل گردانی و شده‌برداری در مرکز ایران، آیین‌هایی که مربوط به صابئین مندایی است و آیین‌هایی که در بین عرفای غرب ایران همچنان برگزار می‌شود مثل پیرشالیار. این عناصر قابلیت ثبت جهانی را دارد به شرطی که ما نیز تلاش بیشتری در این باره داشته باشیم.

یلدا 1401، حسین زندی

ریشه‌های آیین یلدا

این فعال میراث فرهنگی در همدان با اشاره به ریشه‌های آیین یلدا گفت: ابوریحان در کتاب آثارالباقیه دی ماه را خور ماه، یعنی ماه خورشید بیان می‌کند که روز اول دی ماه نیز خرم روز نام داشته است. در این روز علاوه بر شب یلدا در روز اول دی خرم‌روز  را نیز مردم جشن می‌گرفتند. بیرونی می‌گوید: «این روز و این ماه هر دو به نام خدای تعالی که هرمزد است نامیده می‌شود.»

او می‌گوید: «….که گاهی این روز را نوروز می‌گویند، چون تا نوروز ۹۰ روز فاصله می‌باشد و آن را عید می‌گیرند.» و باز می‌گوید: «نام این روز میلاد اکبر است. مقصود از آن انقلاب شتوی است. گویند در این روز نور از حد نقصان به حد زیادت خارج می‌شود و آدمیان نشو و نما آغاز می‌کنند و پری‌ها به زبول و فنا روی می‌آورند. (پری در ایران باستان از موجودات اهریمنی بوده است.) بنابراین تولد خورشید در آغاز دی روزی میمون و مبارک درنظر مهرپرستان بوده و آن را مقدس می‌شمردند.

بیرونی درباره این روز می‌گوید:« و در این روز عادت ایرانیان چنین بود که پادشاه از تخت شاهی به زیر می‌آمد و جامه سپید می‌پوشید و در بیابان بر فرش‌های سپید می‌نشست و دربانان و یساوالان و قراولان را که هیبت ملک بر آنهاست، به کنار می‌راند و در امور دنیا فارغ‌البال نظر می‌نمود و هرکس که نیازمند می‌شد که با پادشاه سخن بگوید، خواه که گدا باشد یا دارا و شریف باشد یا وضیع، بدون هیچ حاجب و دربانی به نزد پادشاه می‌رفت و بدون هیچ مانعی با او گفتگو می‌کرد و در این روز پادشاه با دهقانان و برزیگران مجالست می‌کرد و در یک سفره با ایشان غذا می‌خورد.»

یلدا شب تولد مهر

در زین الاخبار گردیزی نیز آمده است: «و این ماه دی به نزدیک مغان، ماه خدا است و اول او را هم می‌خوانند و این روز را سخت مبارک دارند.» در متون کهن، یلدا را مربوط به ایزد مهر دانسته‌ند و ریشه آن را در آیین مهر جستجو می‌کنند، بدین معنی که یلدا را شب تولد مهر؛ میترا می‌گویند. همچنین شب یلدا شب زایش خورشید است. هاشم رضی می‌نویسد: «یلدا یک واژه سریانی است، به معنی تولد. مسیحیان سریانی، واژه یلدا را با خود به ایران آوردند و از آن زمان تاکنون در ایران ماندگار شده است.»

این فعال حوزه میراث فرهنگی افزود: «اما نکته مهم این است که جشن یلدا نیز مانند بسیاری از جشن‌هایی که از دوره باستان برجای مانده، متعلق به مردم بوده و خاستگاه مردمی داشته است، اگر غیر از این بود بر جای نمی‌ماند و مانند جشن‌های حکومتی از بین می‌رفت.

امروزه بسیاری از مردمان حوزه فرهنگی ایران این جشن را برپا می‌دارند و به عنوان یک سنت ملی و قومی آن را با نام شب چله ایرانی مبارک می‌دارند. هنوز ایرانیان در نقاط مختلف فرستادن «خانچه چله» از سوی خانواده داماد به نوعروسان را برپا می‌دارند.

سنت‌های شب چله

آجیل شب چله، سنت‌های شب چله، قصه گویی، شاهنامه‌خوانی و مهمتر از همه گردهمایی خانواده‌ها از داشته‌های شب یلداست. این جشن به عنوان بخشی از هویت ایرانیان در بین مردم باقی است و باقی خواهد ماند. نکته مهم این است که این شب را با این که طولانی ترین شب سال است، به عنوان جشن ضد تاریکی می‌نگرند، یلدا سراسر امید است، امید برآمدن آفتاب و امید روشنایی، امید روزهای خوب.

کارکرد جشن‌هاست از جمله یلدا

زندی با اشاره به کارکرد جشن‌ها گفت: موضوعی که بسیار مهم است، کارکرد جشن‌هاست؛ در گذشته مهم‌ترین کارکرد جشن، آگاهی‌دهی و وحدت‌بخشی به جامعه بوده است. چه در دوران دین سالاری و چه در دوران مدرن این کار کرد حفظ شده است. یعنی وحدت‌بخشی و آگاهی‌دهی به جامعه. البته برای جشن‌هایی مانند یلدا، نوروز، مهرگان و سده که خاستگاه مردمی دارند، این کارکرد روشن‌تر و ماندگار‌تر بوده است. نکته دیگر این است که انسان یک موجود اجتماعی است و شادمانی از دوره نخستین تکامل به عنوان یک نیاز همراه او بوده است.

شادی کردن یکی از حقوق مردم

به مرور زمان شادی کردن و شادمانی و جشن به عنوان یک حق در بین مردمان شناخته شده، در واقع یکی از حقوق مردم شادی کردن است. همواره از دیرباز بخش سیاه‌اندیش جوامع بشری با شادمانی مخالف بوده‌اند. در دهه‌های گذشته بخشی کوچکی از جامعه ما نیز با شادمانی و شادی کردن مخالف بودند. در واقع، درحال پایمال کردن حقوق اساسی مردم، یعنی شادی و شادمانی بودند. به همین دلیل در این سال‌ها جشن گرفتن و شادی کردن به عنوان یک مطالبه عمومی در بین بخش بزرگی از مردم جریان داشت.

او افزود: امروز هم یکی از مطالبات شهروندان، حق آزادانه شادمانی، رقص و پایکوبی است. سخن این است که امروز نباید به هیچ وجه این حق را از خود دریغ بداریم، حتی اگر از آسمان عزا ببارد. به دلیل اینکه اتفاقاً جریان تمامیت‌خواه جامعه به دنبال از بین بردن این حق است.

پس ما نباید با ژست روشنفکری و افسردگی و رفتن به سمت عزاداری از این حق، یعنی حق جشن گرفتن و شادی کردن صرف نظر کنیم. به‌خصوص نباید اجازه بدهیم و بساط عزاداری را در روی جشن‌های ملی که شکل دهنده هویت جمعی ماست، پهن کنند. اتفاقات بسیار ناگواری در ماه‌های گذشته افتاده و همه مردم ایران ناراحتند.

اما با احترامی که دوستان و مطالباتشان قائلم، کسانی که امروز از تحریم جشن‌ها صحبت می‌کند با آن دسته از تمامیت‌خواهان جامعه، نادانسته همراهی می‌کند. به نظر می‌رسد تحت تاثیر جو حاکم  و فضای مجازی چنین مطالبی بیان می‌شود، چرا که بیشتر وقتی با این افراد صحبت می‌کنم، متوجه می‌شوم، اینان همان افرادی هستند که برای برد فوتبال انگلستان از ایران عزاداری را تعطیل کرده و جشن می‌گیرند.

عناصر و سرمایه‌های فرهنگی و کارکردهای آن

باید به عناصر و سرمایه‌های فرهنگی و کارکردهای این سرمایه‌ها توجه کنیم. برنامه‌های فرهنگی نباید تعطیل شوند. فرهنگ مهمترین ابزار مبارزه در طول قرون گذشته بوده است. به قول یکی از بزرگان، ایرانی‌ها با شعر حافظ، سعدی و فردوسی خود را نجات می‌دهند.  البته که بارها خود را نجات داده‌اند و مانند سیمرغ در گستره این سرزمین پهناور خود را بازسازی کرده و به پرواز در آمده‌اند.

شب یلدا، سعید باغبانی

 

پس از پایان سخنرانی حسین زندی، «علی اصغر طاهری» خواننده‌ خوش صدای همدانی چند تصنیف را برای مهمانان اجرا کرد. در ادامه برنامه گروه تئاتر به سرپرستی «سعید باغبانی» یک نمایش آیینی به گویش همدانی اجرا کردند، که مورد توجه حاضران قرار گرفت در پایان برنامه «پاشا رجبلو» نوازنده سنتور به تک‌نوازی پرداخت و سعید باغبانی و «مرتضی بختیاری» نوازنده تنبک شعری از محمود شریفی امینا را به خواندند.

 

 

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.